Historia Rasy

Psy w typie PON-a  występowały na naszych ziemiach już od dawna. Podobnie jak podhalany również te nieduże psy pasterskie mają swoich odpowiedników na nizinach Europy: holenderskiego schapendoes’a , portugalskiego cao de Serra de Aires i węgierskiego puli. Najstarszą wzmiankę o polskich kosmatych owczarkach zamieszczono w książce P.O. Willisona „The Bearded Collie” ( wyd. w Londynie w 1971 roku), w której wskazuje się na istniejące dokumenty z 1514 roku, kiedy to polski kupiec zbożowy z Gdańska wymienił w Szkocji zboże na 60 rasowych owiec. Kupiec zabrał ze sobą na statek 6 owczarków specjalnie ułożonych do pracy przy owcach. Ich umiejętności zaganiania tak wysoko ocenił właściciel owiec, że zaproponował wymianę kilku dodatkowych owiec na 3 psy.Autor książki wskazuje jednoznacznie na przyczynienie się psów z Polski do ukształtowania w Anglii rasy bearded collie, którą z naszymi PON-ami łączy spore podobieństwo. W literaturze staropolskiej zachowało się kilka wzmianek o małych psach trzymanych przy owczarniach. W aktach ordynacji Zamoyskich, gdzie od XVI wieku na wielką skalę hodowano owce, jest mowa o pomagających przy wypasie owiec psach. W późniejszych zapiskach z lat 1830-1943 jest też mowa o owczarkach specjalnie dobieranych do delikatnych i bojaźliwych owiec rasowych. Hodowla owiec ordynacji zasilała całą Lubelszczyznę, rozpowszechniając przy okazji pilnujące owiec psy. Księżna Anna Jabłonowska również nakazywała (dokumenty z lat 1783-1785) trzymanie owczarków w swoich majątkach na Podlasiu. Psy te często rodziły się ze szczątkowymi ogonami. W następnych latach różnego rodzaju poradniki dla hodowców zwierząt gospodarskich opisywały wygląd psów, i wskazywały na konieczność trzymania ich w czystości rasy, aby nie utraciły wrodzonych umiejętności pracy przy owcach. Drzeworyt Stanisława Masłowskiego z 1882 roku przedstawia protoplastę PON-a, psa z kosmatym, dłuższym włosem i krótkim ogonkiem.

W XIX wieku wraz z upadkiem hodowli owiec na Podlasiu zanikały także pilnujące je psy. W początkach XX wieku można je było spotkać  już tylko sporadycznie, zwykle w wiejskich zagrodach. W końcu XIX wieku na wystawach zwierząt gospodarskich, gdzie prezentowano też psy, dla właścicieli pracujących owczarków zastrzeżono główne nagrody tyle, że takie psy nie pojawiały się na wystawach. Dopiero  w latach dwudziestych ubiegłego wieku kilka kosmatych psów owczarskich odkupiła od chłopów do swojego majątku „Planta” na Podlasiu Zofia Czetwertyńska-Grochalska. W ten sposób powstała pierwsza hodowla PON-ów. Psami tymi zainteresowały się również spokrewnione z Z. Czetwertyńską-Grochalską  panie Wanda oraz jej córka Róża Żółtowskie, właścicielki majątku w Milanowie.  Obie hodowle „Planta” I „Z Milanowa” prezentowały swoje psy pod nazwą „owczarki polskie” na wystawach- „Planta” od roku 1924, a „Z Milanowa” od 1929 roku . Z inicjatywą przeprowadzenia rejestracji psów w typie rodzimego owczarka nizinnego na terenie kraju wystąpili w 1938 roku kynolodzy z Towarzystwa Miłośników Psa Służbowego. Ignacy Mannw swojej książeczce z 1939 roku „Rasy Psów” również zachęcał do zainteresowania się kosmatym psem wiejskim. Psy z obu pierwszych hodowli nie posiadały dokumentów pochodzenia. Hodowla „Planta” przestała istnieć kiedy jej właścicielkę  w 1941 roku aresztowali Niemcy. Psy z obu majątków zostały w czasie wojny zarekwirowane. Wojnę przeżyły tylko dwa PON-y  „Z Milanowa”, z których jeden tuż po wojnie padła na nosówkę. W 1950 roku w wydawanym przez Związak Kynologiczny czasopiśmie „Pies” znalazł się, opatrzony zdjęciami PON-ów- Tuśki z Milanowa i jej szczeniąt, apel do czytelników z prośbą o nadsyłanie informacji o rasie, aby można ją było odtworzyć i uratować. Na apel odpowiedziała Maria Dubrowinowa z Bydgoszczy, która zajęła się wyszukiwaniem irejestrowaniem psów w typie owczarka nizinnego. W tym czasie w Bydgoszczy działała już pierwsza hodowla PON-ów  (od 1945 roku) „Z Babiej Wsi”  Elżbiety Kusionowicz . Rasą zainteresowała się również Danuta Hryniewicz z Łeby posiadająca w swojej hodowli „Kordegarda”  SMOKA, psa po rodzicach o nieznanym pochodzeniu. Wszystkie panie nawiązały ścisłą współpracę.

W 1953 roku trzy owczarki nizinne pokazano na I Pomorskiej Wystawie Psów w Bydgoszczy. Dwa lata później zaprezentowano już grupę  8 psów i 8 suk tej rasy. Początkowo zdarzało się , że sędziowie odmawiali oceniania PON-ów na wystawach, mimo opracowanego wstępnie wzorca. Do opracowania przez Marię Dubrowinową wzorca rasy (w 1956 roku) posłużył m. In. SMOK z Kordegardy uznany przez Lubomira Smyczyńskiego za idealnego przedstawiciela rasy. Wzorzec został zatwierdzony przez FCI w 1959 roku pod numerem 251. Na I Specjalistycznej wystawie Polskich Owczarków Nizinnych w 1975 roku w Bydgoszczy zaprezentowano już 72 psy. W wystawie wzięli także udział hodowcy z tej rasy z NRD, RFN, Belgii i Holandii. W 1975 roku zarejestrowanych było 215 owczarków. Obecnie jest ich ponad 1000 egzemplarzy. Wobec tak dużej populacji PON-ów zamknięta jest już dla rasy Księga Wstępna. Dziś  przyszłość PON-ów nie budzi obaw, są licznie hodowane, a sukcesy wystawianych zwierząt dopingują miłośników rasy do dalszej pracy. PON z Czsem zmienił swój wygląd, z wiejskiego stróza i psa do pasienia owiec stał się psem trzymanym do towarzystwa najczęściej w miastach, a jego szata stała się bardziej obfita, co nie znaczy, że utracił walory psa użytkowego. Od wielu lat prężnie działa Klub Polskiego Owczarka Nizinnego organizujący wystawy klubowe dla tej rasy, chętnie odwiedzane też przez hodowców zagranicznych. Szczególne zasługi dla rasy odniosły poza wspomnianymi wcześniej „Kordegardą” i „Z Babiej Wsi”, hodowle: „Spod Żagla”, „Psi Raj”, „Zeriba”, „Kontrapunkt”, „Rawipon”, „Gangu Długich”, ‘Z Wielgowa”, „Z Banciarni”, „Z Henrykowa”, „Mościc”, ‘Z Matecznika Diany” , „Z Ameliówki” i inne. Polskie Owczarki Nizinne hodowane są w: Niemczech, Francji, Danii, Holandii, Belgii, Finlandii, Norwegii, Czechach, Słowacji, a nawet w Wielkij Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Polskie Owczarki Nizinne  doczekały się kilku opracowań, w 1984 roku monografię tej rasy opracowano w SGGW pod kierunkiem dr Kazimierza Ściesińskiego. Pierwszą książkę , wydaną w 1988 roku w serii kieszonkowych monografii „Mój Pies” napisała Jadwiga Dyakowska. Autorem drugiego znacznie obszerniejszego opracowania jest Mirosław Redlicki, tę monografię wydano w 1993 roku, w serii „Hobby”. Kolejna książka „The Official Book of the Polish Lowland Sheepdog” autorstwa E. Jane Brown, Tomasza Borkowskiego i Małgorzaty Supronowicz ukazała się  w 1995 roku w Stanach Zjednoczonych. Ostatnia pozycja to wydana w 1997 roku „Ksiega Miotów Polskich Owczarków Nizinnych” opracowana przez Barbarę Larską.

Źródło: „Historia Naszej Kynologii, Rsy Polskie” Warszawa 1999 wydana przez Związek Kynologiczny w Polsce.